کهنی
عضو انجمن
زوجهای هشتگانه و نقش آنها در کشف تاریخ آدم و حوا
نویسنده: حسین کامکار
مقدمه
بسم الله الرحمن الرحيمالحمد لله رب العالمين و صلى الله على سيدنا و نبینا محمد و آله الطاهرين.
مقصود از زوجهای هشتگانه عبارتند از چهار نوع چهارپایان (انعام) که خداوند همراه آدم و حوا فرو فرستاد تا آنها در زندگیشان از آنها بهره گیرند:
مطابق سنت اسلامی روشن میشود که مقصود از نفس واحده و زوج او همان آدم و حوا هستند. در حدیثی از امام صادق علیهالسلام درباره حیواناتی که با نوح علیهالسلام در کشتی او بودند چنین آمده است:
«ثُمَّ أَمِرَ أَن يَحْمِلَ فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ الْأَزْواَجُ الثَّمَانِيَةُ الَّتِي خَرَجَ بِهَا آدَمُ ع مِنَ الْجَنَّةِ لِيَكُونَ مَعِيشَةً لِعَقِبِ نُوحٍ ع فِي الْأَرْضِ كَمَا عَاشَ عَقِبُ آدَمَ ع» (قصص الانبیا، ص ۸۲، رقم ۶۷ و نسخهای دیگر از حدیث در تفسیر عیاشی، ج ۲، ص ۱۴۷-۱۴۸ رقم ۲۶).
مطابق این حدیث، زوجهای هشتگانه برای مقاصد معیشتی همراه آدم از بهشت آورده شده بودند. فهرست این زوجهای هشتگانه در سوره انعام بیان شده است:
بنابراین زوجهای هشتگانه عبارتند از چهار گونه جانوری که از هر کدام یک نر و یک ماده در نظر گرفته شده است: دو تا گوسفند، دو تا بز، دو تا شتر و دو تا گاو. خواهیم دید که این نکته ساده که آدم علیهالسلام همراه با این گونهها روی زمین آمده است، با شواهد فسیلشناختی یافته شده از این گونهها، همبستگیهای تاریخی و جغرافیایی جالبی دارد که به ما کمک میکند تا برآوردی علمی از زمان و مکان تقریبی هبوط آدم علیهالسلام داشته باشیم.
البته یک دیدگاه هشت گونهای هم درباره آیه مطرح است: گوسفند اهلی و گوسفند وحشی، بز اهلی و بز کوهی، شتر عربی (عراب) و شتر خراسانی (بخاتی)، گاو اهلی و گاو وحشی. به نظر میرسد نگاه مبتنی بر چهار گونه بیشتر با ظهور آیه مطابقت دارد؛ به قرینه تعبیر «آلذکرین حَرَّم أم الأنثيين» در دو آیه سوره انعام.
شواهد دیرینشناسانه گونههای چهارگانه
- گوسفند اهلی: مطابق شواهد فسیلی و تحلیلهای ژنتیکی، گوسفند اهلی با نام علمی (Ovis aries) بین ۱۰۰۰۰ تا ۱۱۰۰۰ سال پیش در ترکیه (شرق هلال حاصلخیز) پدید آمده است.
- بز اهلی: درباره بز اهلی با نام علمی (Capra hircus)، کهنترین نشانههای ثبت شده به گنجدره در زاگرس ایران بین ۱۰۰۰۰ تا ۱۲۰۰۰ سال قبل بازمیگردد.
- گاو اهلی: درباره گاو اهلی با نام علمی (Bos taurus)، اولین نشانهها به ۱۰۵۰۰ سال پیش در بخشهایی از آناتولی مرکزی، شام و ایران بازمیگردد.
- شتر: درباره شتر با دو گونه شتر تککوهانه با نام علمی (Dromedarius) و شتر دوکوهانه با نام علمی (Bactrianus) مواجه هستیم. درباره شتر تککوهانه کهنترین شواهد به ۳۰۰۰۰ تا ۳۵۰۰ سال پیش در شبهجزیره عربستان بازمیگردد و درباره شتر دوکوهانه کهنترین شواهد به حدود ۴۵۰۰ تا ۴۷۰۰ سال پیش در شهر سوخته در ایران بازمیگردد.
تحلیل شواهد
درباره پدیدار شدن و ظهور سه گونه گوسفند اهلی، بز اهلی و گاو اهلی میتوان یک همبستگی معنادار از نظر زمانی و جغرافیایی مشاهده کرد. همه این گونهها در منطقه جنوب غرب آسیا و در حدود ۱۱۰۰۰ سال پیش پدید آمدهاند و شواهد قدیمیتری از این گونهها در دست نیست.به تعبیر دیگر میتوان گفت در حدود ۱۱۰۰۰ سال پیش شاهد یک انقلاب در پدیدار شدن چهارپایان اهلی هستیم. مورد شتر کمی از این الگو تخطی دارد و کهنترین یافتههای ما نهایتاً به ۴۵۰۰ سال پیش بازمیگردد. ممکن است این به شرایط اقلیمی متفاوت زیست شتر و زندگی بیابانی آنها بازگشت داشته باشد و بقایای فسیلی آنها را در معرض نابودی بیشتر قرار داده باشد.
دادههای آماری منبع (نمودار منشا جغرافیایی و زمانی دامهای اهلی)
- Domestic Sheep: 10500 years ago (Zagros / Anatolia)
- Domestic Goat: 10500 years ago (Zagros / Western Iran)
- Domestic Cattle: 10000 years ago (Anatolia / Levant)
- Bactrian Camel: 4500 years ago (Central Asia)
تا پیش از انقلاب نوسنگی، انسانها به صورت شکارچی-جمعآوریکننده میزیستهاند. در این دوره هم سابقه استفاده از حیوانات اهلی به صورت خاص سگ وجود داشته است. اهلی کردن سگ با نام علمی (Canis lupus familiaris) به زمانی در حدود ۱۶۰۰۰ سال پیش در جوامع شکارچی-جمعآوریکننده بازمیگردد و این خود پرسشی را پیش رو فرا مینهد: چطور اهلی کردن سگ که ادعا میشود از نظر نیا به گرگ خاکستری بازمیگردد، حدود ۵۰۰۰ سال پیش از اهلی کردن گوسفند، بز، گاو و شتر انجام شده است؟! و چطور انسانهای شکارچی-جمعآوریکننده بیش از قوچهای وحشی به رام کردن گرگهای خاکستری پرداختهاند؟!
نکته عجیب اینجا است که به نظر میرسد رام کردن گرگ به مراتب دشوارتر از رام کردن قوچ وحشی باشد. بنابراین نیاز به تبیینی هستیم که ترتیب تاریخی این اهلیسازی را توضیح بدهد.
زمان و مکان حضور پیامبران در زمین
بر این اساس میتوان یک فرضیه برآمده از ترکیب متون اسلامی و شواهد علمی ارائه کرد؛ میتوان حدس زد که هبوط آدم علیهالسلام به حدود ۱۰۵۰۰ سال پیش و در منطقه هلال حاصلخیز جنوب غرب آسیا مربوط باشد. انقلاب جدیدی در حیات انسانی با هبوط آدم و حوا و گونههای چهارگانهای که همراه آنها نازل شدند آغاز شده است.این نکته هم میتواند همبستگی بین الگوی تاریخی و جغرافیایی این گونهها را توضیح دهد و هم میتواند توضیح دهد که چرا پیش از آن انسانهایی که گرگ را رام کرده بودند به اهلی کردن گوسفند و بز و گاو و شتر نپرداخته بودند؛ زیرا چنین گونههایی هنوز روی زمین حضور نداشتند. نازل شدن این چهار گونه اثر عمیقی بر یکجانشینی و شکلگیری مهد تمدن داشته است، چرا که این دامها به عنوان منابع غذایی پایدار پروتئینی مورد استفاده جوامع انسانی جدید قرار میگرفتهاند و همین زمینه ساز امکان اسکان دائمی و یکجانشینی را فراهم آورده است.
بر اساس آنچه در قرآن کریم و احادیث پیامبر و اوصیاء ایشان به دست ما رسیده است، نمیتوان زمان هبوط آدم علیهالسلام را برآورد کرد چرا که فاصله بین پیامبران مختلف به صورت دقیق روشن نیست. گاه در گوشه و کنار کتابهای تاریخی اعداد و ارقامی ذکر شده ولی مستند به کتاب و سنت نیست. برخی احادیث هم داریم که از جهت سندی قابل استناد نیستند و در بین آنها برخی نقلهای متفاوت و متعارض هم دیده میشوند.
لذا در مجموع نمیتوان به نحو اطمینانی درباره زمان پیامبران بر اساس منابع اسلامی اظهار نظر اطمینانی داشت؛ اما میتوان مرتبه بزرگی آن را حدود 10^4 سال صرفاً با یک رقم با معنی دانست که با برآورد ۱۰۵۰۰ ساله این تحقیق سازگار است.
توزیع جغرافیایی پیامبران هم بیشتر به همین مناطق هلال حاصلخیز مربوط میشود، مثل عراق، فلسطین، شام، مصر، عربستان و ایران. بنابراین میتوان ادعا کرد که از حدود ۱۰۵۰۰ سال پیش در منطقه جنوب غربی آسیا و هلال حاصلخیز، انقلابی در زندگی انسان حاصل شده است و پیامبران الهی نیز در همین محدوده جغرافیایی و بازه زمانی ظهور یافتهاند و بنیآدم را مخاطب پیام خود قرار دادهاند.
و الحمد لله - ۲۱ خرداد ۱۴۰۴ شمسی، تهران
