متن کامل شعر «آنکس که بداند و بخواهد که بداند»

آنکس که بداند و بخواهد که بداند
خود را به بلندای سعادت برساند
آنکس که بداند و بداند که بداند
اسب شرف از گنبد گردون بجهاند
آنکس که بداند و نداند که بداند
با کوزه ی آب است ولی تشنه بماند
آنکس که نداند و بداند که نداند
لنگان خرک خویش به مقصد برساند
آنکس که نداند و بخواهد که بداند
جان و تن خود را ز جهالت برهاند
آنکس که نداند و نداند که نداند
در جهل مرکب ابدالدهر بماند
آنکس که نداند و نخواهد که بداند
حیف است چنین جانوری زنده بماند

 

[pezeshkian]

در این شعر سه عنصر مهم بررسی میشود:

• داشتن یا نداشتن دانش
• آگاهی از وضع معرفتی خود (یعنی بداند که میداند یا نداند که نمیداند)
• خواستن یا نخواستنِ دانستن

در ادامه بیت به بیت معنا و موشکافی دقیق آن را میآورم.

---

۱. آنکس که بداند و بخواهد که بداند​

خود را به بلندای سعادت برساند

معنا:
کسی که دانشی دارد و در عین حال مشتاق است بیشتر بداند، خود را به اوج خوشبختی میرساند.

موشکافی:
این بیت درباره «داناییِ پویا» است. دانایی بهتنهایی کافی نیست؛ آنچه انسان را به سعادت میرساند، عطشِ ادامهدار برای دانستن است. «بخواهد که بداند» یعنی ذهن بسته نیست، متوقف نمیشود و همواره در حال جستوجوست. سعادت در این نگاه، نه یک نقطه ایستا، بلکه یک حرکت و صعود دائمی است.

---

۲. آنکس که بداند و بداند که بداند​

اسب شرف از گنبد گردون بجهاند

معنا:
کسی که میداند و به دانایی خود آگاه است، اسبِ بزرگواریاش از سقف آسمان هم فراتر میجهد.

موشکافی:
این بیت درباره «داناییِ خودآگاه» است. این شخص فقط دانش ندارد، بلکه میداند که میداند؛ یعنی به دانش خود اشراف دارد، به آن اعتماد دارد و میتواند از آن استفاده کند.
تصویر «اسب شرف» و «گنبد گردون» بسیار بلندپروازانه است: «گنبد گردون» یعنی آسمانِ چرخان. جهیدن اسبِ شرف از آن، یعنی سربلندی و بزرگیِ او هیچ حدّ زمینی و آسمانی نمیشناسد.

---

۳. آنکس که بداند و نداند که بداند​

با کوزهی آب است ولی تشنه بماند

معنا:
کسی که دانشی دارد اما نمیداند که آن را دارد، مانند کسی است که کوزهای پر از آب همراه دارد ولی از تشنگی میماند.

موشکافی:
این بیت بسیار مهم است. «ندانستنِ دانایی» یعنی فرد گنجی در درون دارد اما از وجود آن بیخبر است.
این حالت ممکن است به شکل عدم اعتماد به نفس، نادیدهگرفتن تواناییهای خود، یا دانشِ خفته و استفادهنشده بروز کند.
تشنه ماندن با وجود کوزهی آب، یک پارادوکس دردناک است: منبع رفع تشنگی در دست اوست، اما چون نمیداند، رنج میکشد.

---

۴. آنکس که نداند و بداند که نداند​

لنگان خرک خویش به مقصد برساند

معنا:
کسی که نمیداند ولی میداند که نمیداند، هرچند لنگانلنگان با الاغ کوچکش حرکت کند، سرانجام به مقصد میرسد.

موشکافی:
این بیت درباره «جهل بسیط» است؛ یعنی نادانیِ آگاهانه.
چنین کسی از نادانی خود خبر دارد، پس به دنبال جبران آن خواهد رفت. مرکبش ضعیف است («خرک» = الاغ کوچک) و حرکتش کند و لنگان است، اما چون میداند که راه را نمیداند، متوقف نمیماند.
در فلسفه و عرفان، «آگاهی به نادانی» آغاز دانایی است. این بیت دقیقاً همان مضمون را میرساند: نادانی اگر با آگاهی همراه باشد، خطرناک نیست؛ بلکه پل عبور است.

---

۵. آنکس که نداند و بخواهد که بداند​

جان و تن خود را ز جهالت برهاند

معنا:
کسی که نمیداند ولی میخواهد بداند، جان و تن خود را از نادانی رها میکند.

موشکافی:
اینجا تأکید بر «خواستن» است. نادانی بهخودیخود محکوم به ماندن نیست؛ اگر اراده و میل به دانستن وجود داشته باشد، نجات ممکن است.
این بیت مکمّل بیت چهارم است: در بیت چهارم، آگاهی به نادانی مطرح بود؛ اینجا میل به آموختن. شاعر میگوید این خواستن است که انسان را از جهالت آزاد میکند.

---

۶. آنکس که نداند و نداند که نداند​

در جهل مرکّب ابدالدهر بماند

معنا:
کسی که نمیداند و نمیداند که نمیداند، برای همیشه در نادانیِ دوچندان میماند.

موشکافی:
این بدترین نوع نادانی از نظر فلسفی است: جهل مرکّب.
«جهل مرکّب» یعنی نادانیِ مضاعف؛ هم نادان است و هم از نادانی خود بیخبر است. چنین کسی چون فکر میکند مشکلی ندارد، هرگز به دنبال آموختن نمیرود.
در بسیاری از متون حکمی، جهل مرکّب خطرناکتر از خود جهل دانسته شده است، زیرا درمانش بسیار دشوار است. کسی که نمیداند که نمیداند، درِ پرسش و جستوجو بر روی خود بسته است.
«ابدالدهر» یعنی برای همیشه، تا وقتی که این آگاهی در او بیدار نشود.

---

۷. آنکس که نداند و نخواهد که بداند​

حیف است چنین جانوری زنده بماند

معنا:
کسی که نمیداند و نمیخواهد بداند، حیف است که چنین موجودی زنده بماند.

موشکافی:
این بیت درباره «جهل عمدی» یا نادانیِ خودخواسته است.
شاعر اینجا از واژهی «جانور» استفاده میکند؛ یعنی چنین کسی از مرتبهی انسانی سقوط کرده است. انسانیتِ انسان در گروِ دانایی، پرسشگری و جستوجوی حقیقت است. کسی که نه میداند و نه میخواهد بداند، تنها زنده است، اما زندگی انسانی ندارد.
این تعبیر شاعرانه و مبالغهآمیز است؛ مقصود شاعر تقبیح اخلاقی جهل عمدی است، نه تجویز حذف فیزیکی. او میخواهد بگوید زندگیِ بدون دانایی و بدون میل به دانایی، ارزش انسانی ندارد.

---

جمعبندی دقیق​

این شعر یک نردبان معرفتی میسازد:

وضعیت معرفتی	نتیجه
میداند و میخواهد بداند	به اوج سعادت میرسد
میداند و میداند که میداند	به اوج شرف و سربلندی میرسد
میداند ولی نمیداند که میداند	با وجود داشتن دانش، بیبهره میماند
نمیداند و میداند که نمیداند	آهسته و با سختی، اما به مقصد میرسد
نمیداند و میخواهد بداند	از جهالت رها میشود
نمیداند و نمیداند که نمیداند	در جهل مرکّب برای همیشه میماند
نمیداند و نمیخواهد بداند	از مرتبه انسانی سقوط میکند

پیام اصلی:
دانایی بهتنهایی کافی نیست؛ آگاهی به وضع خود و خواستنِ دانستن تعیینکننده است. خطرناکترین حالت، نادانیِ ناآگاه و نادانیِ عمدی است؛ و نجاتبخشترین حالت، آگاهی به نادانی و میل به آموختن است.

 

[admin_99]

این شعر معمولاً به ابن یمین فریومدی (شاعر قرن هشتم هجری) منسوب است.
او به سرودن قطعه های اخلاقی و حکمی معروف است و این شعر هم در قالب یک قطعه با موضوع «علم و جهل» از آثار مشهور او به شمار میآید.
البته نسخه های کوتاه تر چهاربیتیِ آن در برخی منابع به بابا افضل کاشانی نیز نسبت داده شده است؛ اما انتساب رایجتر و مشهورتر، به ابن یمین فریومدی است.